Eo amin'ny sampanan'i Azia sy Pasifika no misy ny firenena vaovao indrindra any Azia, nosy lavitra sy be tendrombohitra izay adika hoe 'Atsinanana' ny anarany. Feno haran-dranomasina manankarena sy ala honko mikitroka, ny angano ao an-toerana dia mitantara fa i Timor-Leste dia nalaina avy amin'ny vatan'ny voay goavam-be nitondra zazalahy kely iray - ny razamben'ny mponina Timor - namakivaky ny ranomasimbe avy any amin'ireo vondronosy any andrefana.
Milaza ny angano fa lasa tendrombohitra ny lamosin’ny voay, ary ny havoanan’i Timora ny kirany. Manohy manaja ny voay ny Timor ankehitriny, mino ny fifamatorana akaiky eo amin'ny olona sy ny namany voay rano masira.
Mandry eo anelanelan'ny mpifanolo-bodirindrina aminy goavam-be Aostralia sy Indonezia, ary mandro amin'ny rano lalina ao amin'ny ranomasina Banda sy Timor, i Timor-Leste dia mipetraka eo afovoan'ny Coral Triangle; faritry ny ranomasimbe misy ny zavamananaina an-dranomasina isan-karazany avo indrindra eto an-tany miaraka amin'ny 76% amin'ny karazana haran-dranomasina eran-tany, enina amin'ireo karazana sokatra an-dranomasina fito eran-tany, ary farafaharatsiny karazana trondro haran-dranomasina 2,228 voalaza fa hatramin'izao. Ny fahasamihafan'ny ranomasina sy ny vokatra mahavariana ao amin'ny nosy dia nanome ny vahoaka Timorianina fifandraisana hatry ny ela amin'ny ranomasina, miaraka amin'ny porofo arkeolojika efa ho 42,000 taona fara-fahakeliny izay milaza fa i Timor-Leste no mety ho fototry ny fomban'ny olombelona amin'ny fanjonoana an-dranomasina.
Angamba noho io fomban-drazana an-dranomasina fahiny io, dia voarakitra lalina ao anatin'ny kolontsain'i Timor-Leste ny fiahiana ny tontolo iainana. Ny fombafomba nentim-paharazana toa an'i Tara Bandu dia mampiseho fa tsy manasaraka ny fiarovana ny tontolo iainana amin'ny fitoniana sy ny faharetana ny Timorianina.
Na izany aza, miatrika fanamby vaovao ho an'ny hoavin'ny fomban-drazana fanjonoana ny Timor ankehitriny izay naharitra an'arivony taona maro teto amorontsiraka. Ny fiovan'ny toetr'andro, ny fanatontoloana, ny fanjonoana tafahoatra ary ny teknikan'ny jono manimba dia samy manohintohina ny fifandanjana marefo amin'ny tontolo iainana an-dranomasina marefo izay iankinan'ny fiaraha-monina amorontsiraka ao Timor-Leste.
Ilaina ankehitriny ny fanampiana amin'ny fananganana ny fahaiza-manaon'ny nosy amin'ny fitantanana an-dranomasina mahomby. Ho setrin'izany, ny Blue Ventures dia manomboka amin'ny fandaharan'asan'ny firenena vaovao ao Timor-Leste, miara-miasa amin'ireo vondrom-piarahamonina amorontsiraka, sampan-draharaham-panjakana, ary fikambanana miaro ny tontolo iainana sy fampandrosoana mba hanampy amin'ny famolavolana fomba fiasa vaovao amin'ny fandraisana anjaran'ireo vondrom-piarahamonina amorontsiraka amin'ny fiarovana an-dranomasina.
Ny vato fehizoron'ny asanay dia ny fampifanarahana ny fandaharan'asanay ho an'ny mpilatsaka an-tsitrapo momba ny fiarovana ny ranomasina amin'ity firenena vaovao ity, mba hanampiana amin'ny fampivoarana ny fandrisihana ara-toekarena eo amin'ny tanàna kely ho an'ny vondrom-piarahamonina hanohanana ny fiarovana. Hanampy amin'ny fanangonana angon-drakitra manan-danja momba ny toetry ny harena an-dranomasina ihany koa ireo mpilatsaka an-tsitrapo, indrindra fa ny fandriana ahidrano tandindomin-doza, izay fonenan'ny karazam-biby maro marefo, anisan'izany ny dugong. Manomboka manorina ny ekipanay ao Timor-Leste izahay ary manantena ny handray ireo mpilatsaka an-tsitrapo amin'ny dia an-dranomasina ho any amin'ity firenena mahavariana ity amin'ny fiandohan'ny taona 2016.
Ity tetikasa ity dia tanterahin'ny tahirim-bola Mohamed bin Zayed Species Conservation Fund, miaraka amin'ny famatsiam-bola avy amin'ny GEF, fanohanan'ny UNEP amin'ny fampiharana ary fanohanana ara-teknika avy amin'ny Sekretariat MoU CMS Dugong.
